بعضي وقتها مسافراني كه از شكار برگشتهاند ، زخمي چركي و بدشكل را به همراه آوردهاند كه از يك طرف پيشاني آنها شروع شده ، از روي يكي از چشمها رد شده و تا نزديك گونه ادامه پيدا كرده و گاهي حتي تا گردن و سينه هم كشيده شده است ، زخمي چركي و بدشكل و مشمئز كننده .
معمولاً اكثر اين افراد ، از بيان علت بروز آن زخم عاجزند و نميدانند چرا و چگونه سر و صورتشان زخمي شده است . زخمي كه حتي تا يك ماه انسان را آزار ميدهد و پس از كنده شدن پوست ، شايد كه تا ماها نيز اثر آن برجاي بماند .
از بس كه موجود بوجود آورندة اين زخمها اسرار آميز و غير قابل ديدن است ، هنوز هيچكس نميتواند ادعا كند كه به درستي آنرا ميشناسد . فقط همه با ترس و لرز يك نام را تكرار ميكنند : «دراكولا» ، موجودي كه شبها به سراغ قربانيان خود رفته و خون آنها را ميمكد !
به خاطر اهميت اين موضوع و رسيدن زماني كه معمولاً در شمال ايران فصل شيوع اين ناهنجاري است ، محققان مجله به دنبال يافتن «دراكولاي شمال» رفتند و مقالهاي را كه ميخوانيد ، حاصل تلاش آنهاست .
در اينجا از آقايان دكتر مهدي جلوه ، دكتر سياوش تيرگري ، دكتر بيژن جهانبخش و مهندس بيژن مجيديشاد كه در تحقيق و گردآوري اين مطالب از هيچ كمكي فروگذار نكردند ، تشكر ميكنيم . ضمناً براي تكميلتر شدن هرچه بيشتر اين تحقيق ، از مطالب ارزندة آقايان دكتر محمد حسن هدايتي امامي و علينقي ناصر سود جستهايم .
شكار و طبيعت
دراكولا حشرهايست از خانوادة استافيلينيده (Staphylinidae) كه خود از راستة سخت بالپوشان (Coleoptera) ميباشد . حشرات خانوادة استافيلينيده ، سوسكهايي هستند با بدن باريك و كشيده ، همراه با بالپوش كوتاه ، حشراتي كه ميتوانند بدوند و پرواز كنند .
يكي از خصوصيات اين حشرات اين است كه وقتي در سطح زمين حركت ميكنند ، انتهاي بدن خود ( شكم و دم ) را مثل عقرب از زمين بلند ميكنند . بدن آنها از سه قسمت سر و سينه و شكم تشكيل شده و طول آنها از 6 تا 9 ميليمتر متغيير است .
جنس پدروس (Paederus) از اين خانواده مسئول ايجاد بيماري پوستي است . در گيلان و مازندران نوعي بيماري پوستي در اواخر بهار،تابستانواوايل پاييز مشاهدهميشود كه عامل ايجادكنندة آن همين حشرة (Paederus Fuscipes) است . در گيلان اين حشره را به نامهاي مختلف ـ از جمله شب سوز ، تله گز ، زرخ پوتار ، چي سوزان ، تله مورجونه و مخصوصاً دراكولا ـ ميشناسند . در مازندران اغلب فكر ميكنند ضايعه پوستي ايجاد شده از حشرهاي به نام ون است كه ظاهراً به يك نوع عنكبوت گفته ميشود .
گونههاي بيماريزاي جنس پدروس در سراسر جهان يافت ميشود و تاكنون 600 گونه از اين جنس شناسايي شده كه 30 گونه آن بيماريزا هستند .
پرواز اين حشرات تقريباً در شبها صورت ميگيرد . در عين حال ، در مواقعي از روز هم پرواز ميكنند . معمولاً در شبهايي كه دماي هوا زياد و رطوبت محيط بالاست ، پرواز اين حشرات به ميزان زيادتري صورت ميگيرد . اين حشرات از قدرت پرواز خوبي برخوردار هستند ، بطوري كه از فاصلة 79 كيلومتري ساحل دريا ، به سوي نور كشتي جلب ميشوند و اين نكته قابليت تحرك و مهاجرت اين حشرهها را نشان ميدهد .
اين حشره برخلاف تصور عامه ، نيش نميزند ، گاز نميگيرد ، در موقع راه رفتن روي پوست هم ايجاد بيماري نميكند ، بلكه فقط لهكردن حشره بر روي پوست باعث ايجاد ضايعه پوستي ميگردد .
اكثراً شخص متوجه تماس اين حشره نميشود و انسان ، بهخصوص به هنگام خواب ، بطور ناخودآگاه حشره را بر روي پوست خود له ميكند . اغلب محل ضايعه را اطراف چشم و گردن و سينه ميتوان مشاهده كرد . البته ديگر نقاط باز بدن ، مثل بازوها و ساعد و دست و پا نيز ممكن است در معرض آسيب باشند . پس از له كردن حشره در يك نقطه از بدن ، ضايعات پوستي ممكن است به جاهاي ديگر بدن هم سرايت كند و اين كار بيشتر از طريق دست آلوده صورت ميگيرد .
دكتر مهدي جلوه ميگويد :
«قضيه از اين قرار بود كه روزي در فصل تابستان كه دنبال شكار قرقاول بودم و به علت گرماي زياد عرق كرده بودم ، در يك لحظه احساس كردم كه حشرهاي در روي پيشانيام نشست . در اين موقع ، با دست به پيشاني كشيدم . پس از مدتي ، در آن ناحيه سوزش و خارش حس كردم . در روزهاي بعد ، ضايعه پوستي ، صورت و گردن و قسمت قدامي قفسة سينه را نيز مبتلا كرد و بهبودي اين ضايعه پوستي ، مدت يكماه طول كشيد »
موارد ابتلا به درماتيت پدروس هرساله با شدت و ضعف از ماهاي ارديبهشت تا آبان ، بخصوص در ماهاي خرداد و تير و مرداد كه هوا به شدت گرم و مرطوب است ، مشاهده ميشود . در همين موقع وفور حشره نيز در بالاترين حد تراكم خود ميباشد و تعداد آنها نسبت به هر زمان ديگر زيادتر است .
عوارض پوستي ناشي از له شدن حشره بر روي بدن اشخاص ، ممكن است شديد ، متوسط و يا خفيف باشد و اين عوارض معمولاً پس از 24 ساعت شروع ميشود . البته در موارد خفيف ممكن است در روي پوست فقط يك سرخي همراه با تورم ايجاد شود و بعد هم ازبين برود . موارد متوسط همراه با قرمزي و احساس خارش است و درست 24 ساعت بعد از تماس ايجاد ميشود و بعد از دو روز ، حالت زيكول و تاولهايي در يك سطح اريتاماتو پيدا ميشود كه بتدريج توسعه پيدا ميكند و در طي دو سه روز ، به حداكثر خود ميرسد . بعد مرحلة پوسته پوسته شدن و ريختن پوست فرا ميرسد و جاي زخمي مانند سوختگي بجاي ميگذارد كه ممكن است مدت يك ماه يا بيشتر هم طول بكشد . موارد حاد يا شديد اين عارضه شبيه موارد متوسط است ؛ اما ممكن است وسعت بيشتري داشته باشد و اين امر احتمالاً ناشي از لهشدگي چندين حشره بر روي پوست ميباشد و ممكن است انگشتان آلوده به پدرين ( سم حشره ) ، در اثر تماس با زخم ، سم را به ديگر نقاط انتقال دهد و ضايعه پوستي ايجاد كند .
چشم انسان در مقابل سم پدروس بسيار حساس است و گاهي در حال قدم زدن يا دوچرخه سواري در غروب ، در اثر تماس يا برخورد حشره با چشم ، سوزش و آزردگي ايجاد ميشود . اين عارضه ميتوان ده دقيقه بعد از اين برخورد آثار خود را نشان دهد . گاهي نيز در شب و در هنگام خواب حادثه اتفاق ميافتد و در اين حالت حشره به داخل چشم خزيده و شخص چشم خود را باز و بسته ميكند . سومين نوع تماس ، انتقال سم از طريق دست آلوده به چشم است .
منشاء سم در بدن حشره :
دانشمندان متعددي ، اعضاي تناسلي اين حشره را منبع ايجاد سم معرفي كردهاند . حشره نر و حشرة ماده ، هردو حاوي سم هستند ؛ ولي درماتيت ايجاد شده توسط حشرة ماده شديدتر است . در سال 1958 ، Kurosa وجود سم را تخمهاي تازه و قديمي نر و دومين مرحله لاروي ، در شفيره و در تمام قسمتهاي بدن حشره بالغ ، بجز بالها ، گزارش كرد . استخراج سم از سر ، قفسة سينه و شكم اين حشره در سال 1963 توسط Paran ، گواه وجود اين ماده در سرتاسر بدن حشره است .
سميت پدرين :
پدرين يكي از قويترين فراوردههاي سمي حيوانات شناخته شده است و سميت آن از زهر مار هم بيشتر بوده و 15 برابر از آن قويتر است . پدرين با اسيد كلريدريك و هم چنين با يد (I) و برم (Br) غير فعال ميشود .
شيوههاي مبارزه با پدروس :
1- كنترل نمودن پدروسها از طريق نصب توري و يا پشهبند (بديهي است كارايي توري و پشهبند به اندازه مش آنها و همچنين به قطر حشره بستگي دارد )
۲- كاهش تعداد لامپهاي روشن و كاهش شدت نور .
3- پاكسازي علفهاي هرز و ديگر گياهان ، بويژه مواد پوسيده ، از فاصلة 50 متري از اماكن مسكوني .
۴- روش شيميايي : در مبارزه با پدروسها ؛ روش شيميايي نسبت به روش فيزيكي كمتر مورد توجه قرار گرفته است . حشرهكشها بجاي اينكه در داخل و يا اطراف مناطق مسكوني مصرف شوند ، لازم است كه در محلهاي زيست طبيعي آنها مورد استفاده قرار گيرند . البته اين كار ممكن است براي حشرات مفيد كشاورزي ايجاد مشكل نمايد .
شيوههاي پيشگيري از ابتلا به درماتيت :
1- خودداري از له شدن و خروج همولنف حشره در روي پوست (چنانچه دست به همولنف حشره آلوده شد ، لازم است بلافاصله قبل از تماس با نقاط ديگر بدن ، با آب و صابون شسته شود )
2- افرادي كه در محلهاي زيست اين حشره ساكنند و يا توريستها و مسافران ، چننانچه البسه را پس از شستشو جهت خشك شدن در حياط منزل آويزان مينمايند ، بايد هنگام جمعآوري ، آنها را به دقت بازرسي كرده و سپس نسبت به انتقال آنها به داخل اماكن اقدام نمايند ، زيرا امكان انتقال پدروسها همراه لباس به داخل اماكن وجود دارد .
3- چون تا يكي دو روز بعد از له شدن حشره و يا تماس همولنف آن با دست ، سميت پدرين كم و بيش باقياست ، لذا خاراندن و دست مالي كردن محل درماتيت ميتواند باعث گسترش بيشتر ضايعه شود . بنابراين لازم است از دست زدن به محل درماتيت در اين محدودة زماني خودداري شود .
درمان درماتيت خطي و عوارض چشمي :
به عقيدة بعضي از محققان حشرهشناسي پزشكي ، فراوردههاي روغني و چرب ، وضع عارضه را بدتر ميكند . برخي ديگر معتقدند اصلاً درمان به ميزان زيادي بياثر است و حتي استعمال كورتيزون و آنتيهيستامين و همچنين پنيسيلين را بي اثر اعلام كردهاند . اگرچه مصرف يد سبب بياثر شدن پدرين ميشود و در درمان درماتيت خطي مورد استفاده قرار گرفته است ؛ ولي استفاده از يد جهت درمان ، آنهم پس از توسعة عارضه ، ممكن است دير باشد .
درمان عوارض چشمي :
براي درمان عوارض چشمي ، بايستي از تماس دستهاي آلوده به سم اين حشره با چشم خودداري شود و آنگاه جهت جلوگيري از شروع .واكنش چشمي ، بلافاصله چشم با مقدار كافي آب پاك شسته شود ، زيرا هنوز هم ممكن است اين كار بهترين راه علاج باشد . چنانچه حشرة بيماريزا با شدت به چشم برخورد كند و يا در اثر تماس و بدون توجه واكنش آغاز شود ، در اين صورت بايد چشم بيمار بلافاصله به وسيلة آب پاك به خوبي شسته شود ، سپس قطره قطره آنتيبيوتيكها (براي جلوگيري از چركي شدن) و پس از آن به آرامي چند قطره از كورتيكواستروييدها در چشم چكانيده شود . البته لازم است كه براي درمان التهاب عنبيه ، آتروپين نيز مورد استفاده قرار گيرد .
تحقيق و گردآوري : علي قاسمي ـ مجلة شكار و طبيعت ـ شمارة 15 ـ خرداد ماه سال 1372
© کپی رایت توسط : موج پیشرو (کلیه حقوق مادی و معنوی مربوط و متعلق به این سایت است.)
برداشت مقالات فقط با اجازه کتبی و ذکر منبع امکان پذیر است .
